Pierwsze lata warszawskiego „Przyjaciela Dzieci”: w kręgu Fryderyka Henryka Lewestama i współpracowników (kwiecień 1861 - czerwiec 1865)

Krzysztof Woźniakowski

Abstrakt


Artykuł jest posługującą się metodą analizy i krytyki źródeł próbą przedstawienia pierwszej fazy dziejów najważniejszego czasopisma dla dzieci młodzieży drugiej połowy XIX w. i epoki pozytywizmu a zarazem pierwszego z „długowiecznych” periodyków tego typu – warszawskiego tygodnika „Przyjaciel Dzieci” (1861-1915).

Założycielem pisma (wychodzącego od 3 IV 1861), twórcą jego koncepcji oraz pierwszym redaktorem naczelnym był rzutki krytyk literacki oraz dziennikarz Fryderyk Henryk Lewestam, faktycznie jednak już od r. 1862 tygodnikiem kierował Michał Szymanowski, od r. 1863 wspólnie z Janem Chęcińskim. Periodyk sformułował ogólnikowy program łączenia nauki z zabawą, realizowany poprzez powołanie ośmiu  głównych działów publikacji: popularyzujących wiedzę religijną, wiadomości z historii Polski i powszechnej, tzw. moralność (elementy etyki i zasady poprawnego zachowywania się), nauki przyrodnicze, elementy krajoznawstwa i etnografii historycznych ziem polskich, wybrane wiadomości z geografii powszechnej, utwory literackie oraz blok drobnych tekstów ciekawostkowo-rozrywkowych. W publikacjach popularnonaukowych często wprowadzano elementy beletryzacji. Dział literacki pozostawał pod znacznym wpływem formacji oświeceniowej, wykorzystywał też wciąż żyjących i tworzących wybranych autorów romantyzmu „krajowego”, ale  pojawili się także najmłodsi pisarze kształtującej się generacji pozytywistycznej. Wszystkie teksty „Przyjaciela Dzieci” bardzo mocno przesycone były elementami pouczania i dydaktyzmu, mającymi służyć kształtowaniu osobowości młodego odbiorcy w duchu posłuszeństwa rodzicom, przyszłej pożytecznej pracy dla kraju, solidaryzmu społecznego oraz postawy dobroczynno-filantropijnej w stosunku do „warstw niższych”.

Pierwsza faza dziejów pisma zakończyła się z chwilą objęcia stanowiska redaktora naczelnego przez Władysława Ludwika Anczyca, co nastąpiło 8 VII 1865.


Słowa kluczowe


Polskie czasopiśmiennictwo dla dzieci i młodzieży XIX w.; Polska literatura dla dzieci i młodzieży XIX w.

Bibliografia


Chmielowski Piotr, Czasopisma polskie dla młodego wieku [w:] Encyklopedia wychowawcza, t. 3, Warszawa 1885, s. 110-154.

Grabowski Stanisław, Na przyszły pożytek. Z dziejów polskiej prasy dla dzieci 1824-1939, Pułtusk 2001.

Gumkowski Marek, Fryderyk Henryk Lewestam 1817-1878 [w:] Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku. Seria trzecia: Literatura krajowa w okresie 1831-1863, t. 2, red. Maria Janion, Maria Dernałowicz, Marian Maciejewski, Kraków 1988, s. 649-675

Kaniowska-Lewańska Izabela, Literatura dla dzieci i młodzieży do roku 1864. Zarys rozwoju. Wybór materiałów, Wyd. 2 zm., Warszawa 1973

Kmiecik Zenon, Prasa polska w Królestwie Polskim i Imperium Rosyjskim w latach 1865-1904 [w:] Prasa polska w latach 1864-1918, Warszawa 1976, s. 11-57

Kmiecik Zenon, Prasa warszawska w okresie pozytywizmu 1864-1885, Warszawa 1971

Kuliczkowska Krystyna, Literatura dla dzieci i młodzieży w latach 1864-1918. Zarys monograficzny. Materiały, Warszawa 1975

Nasz plon. Książka pamiątkowa pięćdziesięciolecia „Przyjaciela Dzieci”, Warszawa 1912


Pełny tekst: PDF

Licencja Creative Commons
Artykuły zawarte w AUPC.SBSP są dostępne na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Ann. Univ. Paedag. Crac. Stud. ad Bibliothec. Sci. Pertin. = ISSN 2081-1861 (print), ISSN 2300-3057 (online). Webmaster: Władysław Marek Kolasa